Cách dùng AI để hỗ trợ các quyết định hằng ngày

AI hỗ trợ ra quyết định (AI Decision Support) có thể sắp xếp thông tin, so sánh phương án và gợi ý những điểm cần cân nhắc. Công cụ không tự biết ưu tiên của bạn nếu bạn chưa nêu rõ; bạn cần đánh giá gợi ý và chịu trách nhiệm về lựa chọn.

Điểm chính cần nhớ

• Là gì: AI có thể sắp xếp thông tin, so sánh phương án và gợi ý câu hỏi cần xem xét. Công cụ hỗ trợ quyết định, không quyết định thay bạn.
• Cách dùng: Cung cấp phương án, ưu tiên và giới hạn liên quan. Yêu cầu nêu điểm được-mất và điều chưa chắc chắn, rồi kiểm tra những nhận định quan trọng.
• Ý nghĩa: Xem kết quả là thông tin tham khảo, bảo vệ dữ liệu nhạy cảm và để con người chịu trách nhiệm với các lựa chọn có hệ quả đáng kể.

AI hỗ trợ quyết định trong đời sống hằng ngày là gì?

AI hỗ trợ quyết định là việc dùng hệ thống AI để xem xét một lựa chọn, chẳng hạn sắp xếp thông tin hoặc so sánh phương án theo tiêu chí bạn đưa ra. Hệ thống tạo kết quả từ thông tin sẵn có; bạn đánh giá kết quả đó và quyết định bước tiếp theo.

Chẳng hạn, khi so sánh hai khung giờ họp, AI có thể sắp xếp điểm được-mất. Bạn vẫn cần kiểm tra lịch thực tế của nhóm và chọn khung giờ phù hợp. Đề xuất chỉ là điểm khởi đầu, không bảo đảm đó là đáp án đúng. Tổng quan của Teradata về việc dùng AI để ra quyết định mô tả cách hệ thống đánh giá phương án dựa trên dữ liệu, mục tiêu và giới hạn. Trong sử dụng hằng ngày, người dùng vẫn chịu trách nhiệm về lựa chọn.

AI có thể giúp gì trước khi bạn lựa chọn?

AI có thể hỗ trợ một số khâu ra quyết định khi bạn cho biết thông tin cần xem xét:

1. Sắp xếp thông tin. Yêu cầu công cụ tóm tắt ghi chú, yêu cầu hoặc phương án bạn cung cấp để dễ rà soát. Bài viết của ITU AI for Good về người ra quyết định đề cập đến việc AI xử lý thông tin mà nếu tự thu thập và rà soát có thể mất thời gian.
2. So sánh phương án theo tiêu chí. Nêu các ưu tiên như thời gian, chi phí hoặc mức độ dễ triển khai, rồi yêu cầu lập bảng so sánh. Kết quả chỉ hữu ích khi tiêu chí phù hợp với điều bạn quan tâm.
3. Gợi ý câu hỏi và điểm còn thiếu. Hỏi xem còn thiếu thông tin nào hoặc cần xem xét kỹ điểm được-mất nào. AI có thể nêu điểm không nhất quán hay vấn đề cần tìm hiểu, nhưng gợi ý đó chưa phải bằng chứng. Bài viết của ITU cũng mô tả việc AI nhận diện cơ hội hoặc mối quan ngại tiềm ẩn; các gợi ý này cần được đánh giá.

Khi cân nhắc hai cách triển khai dự án, AI có thể sắp xếp những khác biệt đã nêu về thời hạn, sự phụ thuộc giữa các công việc và năng lực của nhóm. Bạn cần đối chiếu với hồ sơ dự án và xác định nhóm có thể chấp nhận những đánh đổi nào.

Những quyết định hằng ngày AI có thể hữu ích

AI có thể hỗ trợ những lựa chọn có thông tin mô tả được, có thể so sánh và có hệ quả bạn tự rà soát được. Ví dụ:

• Ưu tiên công việc: Yêu cầu nhóm nhiệm vụ theo hạn chót và mức độ phụ thuộc, rồi đối chiếu với cam kết thực tế của nhóm.
• Lựa chọn phương án đi lại: Yêu cầu so sánh theo thời gian, ngân sách hoặc yêu cầu tiếp cận bạn đã nêu. Xem kết quả là bản phác thảo cần rà soát, không phải quyết định hay đặt chỗ đã được thực hiện.
• Tìm hiểu sản phẩm: Yêu cầu sắp xếp thông tin theo các tính năng bạn quan tâm. Xác nhận thông số từ nguồn thông tin sản phẩm đáng tin cậy trước khi dựa vào kết quả.

Đây là các cách dùng để sắp xếp lựa chọn, không chứng minh AI sẽ đưa ra câu trả lời đúng hoặc đầy đủ. Hãy giới hạn nhiệm vụ, nêu tiêu chí quan trọng và kiểm tra chi tiết có thể làm thay đổi lựa chọn.

Quy trình đơn giản để dùng AI so sánh các phương án

Hãy giới hạn rõ việc cần AI làm và nêu các ưu tiên của bạn trong suốt quá trình:

1. Nêu quyết định cần đưa ra. Mô tả việc cần lựa chọn, không thêm bối cảnh không liên quan.
2. Liệt kê các phương án thực tế. Nếu chưa xác định được phương án, yêu cầu công cụ gợi ý riêng rồi xem xét các gợi ý trước khi so sánh.
3. Nêu ưu tiên và giới hạn. Cho biết điều quan trọng, chẳng hạn thời hạn, năng lực hiện có hoặc yêu cầu chất lượng. Phân biệt giới hạn bắt buộc với điều chỉ được ưu tiên.
4. Cung cấp bối cảnh liên quan. Chỉ chia sẻ thông tin cần cho việc so sánh và phù hợp với công cụ. Mô hình có thể thiếu dữ kiện liên quan mà bạn chưa nêu.
5. Yêu cầu nêu điểm được-mất và điều chưa chắc chắn. Hỏi về lợi ích, bất lợi, giả định, thông tin còn thiếu và câu hỏi có thể ảnh hưởng đến kết quả. Yêu cầu so sánh, không tự động chọn phương án thắng cuộc.
6. Kiểm tra chi tiết quan trọng rồi tự quyết định. Xác minh dữ kiện có ảnh hưởng đáng kể bằng hồ sơ hoặc nguồn đáng tin cậy, sau đó cân nhắc kết quả theo ưu tiên của bạn.

Khi so sánh hai cách triển khai dự án, bạn có thể cung cấp hạn chót, năng lực của nhóm và yêu cầu chất lượng, rồi yêu cầu nêu điểm được-mất cùng thông tin còn thiếu. AI có thể sắp xếp phần so sánh; nhóm cần xác nhận dữ kiện và chọn cách phù hợp với giới hạn thực tế.

Nên đưa gì vào câu lệnh yêu cầu hỗ trợ ra quyết định?

Câu lệnh nên nêu rõ việc cần làm và đủ bối cảnh liên quan để AI so sánh phương án. Bạn có thể điều chỉnh mẫu sau:

> Tôi cần quyết định [việc cần quyết định]. Hãy so sánh [phương án A] và [phương án B]. Các ưu tiên của tôi là [ưu tiên], còn các giới hạn là [giới hạn]. Thông tin liên quan tôi hiện có là [bối cảnh ngắn gọn]. Với mỗi phương án, hãy trình bày lợi ích, bất lợi, giả định và thông tin còn cần thiết. Đừng đoán khi thiếu thông tin; hãy cho tôi biết cần kiểm tra điều gì.

Với quyết định trong công việc, bạn có thể nêu hai cách triển khai dự án, hạn chót, năng lực của nhóm và mức chất lượng cần đạt. Nếu kết quả có vẻ không liên quan, hãy kiểm tra xem bạn đã bỏ sót ưu tiên hoặc giới hạn quan trọng nào chưa. Không đưa thông tin dự án mật vào công cụ, trừ khi tổ chức cho phép và quy định xử lý dữ liệu của công cụ phù hợp.

Cách kiểm tra đề xuất của AI trước khi hành động

Hãy kiểm tra những nhận định có thể ảnh hưởng đáng kể đến lựa chọn; câu trả lời trôi chảy không chứng minh chúng đúng.

• Đối chiếu dữ kiện với nguồn phù hợp. Kiểm tra ngày tháng, chính sách, thông số và nhận định thực tế bằng hồ sơ gốc hoặc nguồn đáng tin cậy.
• Kiểm tra phép tính và nguồn dẫn. Tính lại con số quan trọng, đồng thời xác nhận nguồn được trích dẫn tồn tại và thực sự ủng hộ nhận định.
• Đối chiếu câu trả lời với tiêu chí của bạn. Kiểm tra xem câu trả lời có xét đến các ưu tiên, giới hạn đã nêu hay đang tối ưu theo một tiêu chí khác.
• Tìm hiểu điểm thiếu và mâu thuẫn. Kiểm tra những điểm không nhất quán AI nêu ra. Nếu câu trả lời mâu thuẫn với thông tin đáng tin cậy, hãy rà soát trước khi chấp nhận.
• Hỏi điều gì có thể làm thay đổi kết quả. Câu hỏi như “Bạn đang dựa trên những giả định nào?” có thể giúp phát hiện bối cảnh thiếu, nhưng không thay thế việc kiểm tra dữ kiện nền tảng.

Với lịch làm việc được đề xuất, hãy xác nhận ngày tháng và các công việc phụ thuộc lẫn nhau bằng lịch thực tế và hồ sơ dự án trước khi thay đổi cam kết. Xem thêm hướng dẫn về cách xác minh câu trả lời của AI.

Khi nào cần để con người chịu trách nhiệm về quyết định?

Con người cần chịu trách nhiệm khi lựa chọn phụ thuộc vào bối cảnh cá nhân, giá trị, trách nhiệm giải trình hoặc hệ quả mà AI có thể chưa được cung cấp. AI có thể giúp sắp xếp câu hỏi và thông tin, nhưng không thay thế lời khuyên từ chuyên gia có năng lực trong vấn đề y tế, pháp lý, tài chính hoặc lĩnh vực có hệ quả lớn khác.

Mức độ rà soát nên tương xứng với hệ quả. Sắp xếp giờ họp khác với lựa chọn có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, quyền lợi, tài chính hoặc sự an toàn. Với quyết định có hệ quả lớn, hãy nhờ chuyên gia hoặc người có thẩm quyền phù hợp tham gia; không xem đề xuất của AI là đủ. Hướng dẫn về quy trình ra quyết định có AI hỗ trợ cũng khuyến nghị cần có con người phê duyệt trong trường hợp rủi ro cao hoặc có ảnh hưởng lớn (Teradata).

Điều gì có thể khiến quyết định có AI hỗ trợ đi chệch hướng?

Thiếu bối cảnh, dữ liệu sai lệch, nhầm gợi ý với dữ kiện đã xác minh và chia sẻ thông tin nhạy cảm đều có thể khiến việc so sánh kém hữu ích.

• Thiếu bối cảnh quan trọng. Nếu bỏ sót một giới hạn, kết quả có thể không tính đến giới hạn đó. Hãy bổ sung bối cảnh hoặc hỏi cần thêm thông tin nào.
• Thông tin không chính xác hoặc thiên lệch. Dữ liệu đầu vào kém chất lượng hoặc thiên lệch có thể góp phần dẫn đến kết quả sai lệch, như bài viết của OneAdvanced về quyết định có AI hỗ trợ lưu ý. Hãy kiểm tra dữ kiện đầu vào và xem phần so sánh có bỏ qua những người hoặc nhu cầu liên quan không.
• Nhầm gợi ý với dữ kiện đã được xác minh. Hỏi nhận định nào cần kiểm tra rồi xác nhận trước khi hành động. Việc AI nêu điểm không nhất quán là lý do để tìm hiểu, không phải bằng chứng đã có sai sót.
• Chia sẻ thông tin nhạy cảm khi chưa được phép. Không mặc định thông tin được giữ kín chỉ vì mô hình không được huấn luyện lại trong lúc bạn tương tác. Việc nhà cung cấp dùng dữ liệu đầu vào để huấn luyện mô hình hay không và thời gian lưu nhật ký là hai vấn đề riêng, phụ thuộc vào dịch vụ và điều khoản hiện hành. Tránh nhập tài liệu mật, thông tin khách hàng, dữ liệu cá nhân, thông tin tài chính, mật khẩu hoặc mã nguồn riêng tư, trừ khi công cụ được phê duyệt cho mục đích đó và bạn hiểu cách công cụ xử lý dữ liệu.

Nếu không đưa độ tin cậy hoặc khả năng tiếp cận vào danh sách ưu tiên, phần so sánh có thể nghiêng về phương án dự án rẻ nhất. Hãy nêu điều quan trọng, hỏi thông tin còn thiếu và đối chiếu kết quả với quyết định thực tế.

Kiểm tra nhanh trước khi làm theo gợi ý từ AI

Trước khi dùng gợi ý của AI, hãy kiểm tra mức độ phù hợp, thông tin đầu vào, dữ kiện và trách nhiệm của mình:

• Đây có phải là việc phù hợp để AI hỗ trợ, xét theo hệ quả có thể xảy ra không?
• Tôi đã cung cấp đủ phương án, ưu tiên và giới hạn quan trọng chưa?
• Giả định hoặc thông tin còn thiếu nào có thể làm thay đổi phần so sánh?
• Tôi đã kiểm tra những dữ kiện có thể ảnh hưởng đến kết quả chưa?
• Thông tin này có an toàn và được phép chia sẻ với công cụ không?
• Tôi có sẵn sàng chịu trách nhiệm về lựa chọn này không?

Với danh sách ưu tiên công việc thông thường, có thể chỉ cần đối chiếu hạn chót và cam kết. Quyết định nhạy cảm hoặc có hệ quả lớn cần được con người rà soát kỹ hơn và tham khảo chuyên môn phù hợp khi cần.

AI có đưa ra quyết định thay bạn không?

Không. AI có thể sắp xếp thông tin và gợi ý cách so sánh; bạn đánh giá kết quả theo ưu tiên của mình, xác minh những điểm quan trọng và chịu trách nhiệm về lựa chọn. Hãy dùng AI để xem xét phương án, không giao cho nó quyết định mà nó không thể hiểu đầy đủ hoặc tự chịu trách nhiệm.